C/k ayarı, reaktif güç kontrol rölesinin kondansatör kademelerini hangi hassasiyetle devreye alıp çıkaracağını belirleyen eşik değerdir. Kısaca, en küçük kompanzasyon kademesinin akım trafosu sekonderine yansıyan akımıdır. Doğru ayarlanmadığında pano ya sürekli salınım yapar ya da tesis eksik kompanze kalarak reaktif enerji cezasına girer.
Akım Trafosu ve C/k İlişkisi
Akım trafosu, ana hattan geçen yüksek akımı ölçülebilir bir sekonder akıma (genellikle 5 A veya 1 A) dönüştürür. Reaktif güç kontrol rölesi tesisin reaktif ihtiyacını bu sekonder akım üzerinden görür. Röle, ölçtüğü reaktif bileşendeki değişimi en küçük kademenin yaratacağı değişimle karşılaştırır; işte bu karşılaştırma eşiği C/k değeridir. Eşik doğru seçilirse röle yalnızca gerçekten anlamlı bir reaktif fark oluştuğunda kademe hareketi yapar.
C/k Hesaplama Formülü
C/k değeri, en küçük kademenin çektiği akımın akım trafosu oranına bölünmesiyle bulunur. Formül aşağıdaki gibidir:
Örnek hesap: Kompanzasyon panosundaki en küçük kademe 12,5 kVAr, şebeke gerilimi 400 V ve akım trafosu 400/5 ise k = 80 olur. Buradan C/k = (12,5 × 1000) ÷ (1,732 × 400 × 80) = 12.500 ÷ 55.424 ≈ 0,23 bulunur ve röleye bu değer girilir.
400 V İçin Hazır C/k Tablosu
Aşağıdaki tablo, 400 V şebekede en küçük kademe gücü ve akım trafosu oranına göre hesaplanmış C/k değerlerini verir. Mavi ile vurgulanan hücreler, rölelerin sağlıklı çalıştığı 0,10 – 1,00 aralığındadır.
| En küçük kademe (kVAr) | 100/5 | 200/5 | 300/5 | 400/5 | 600/5 | 800/5 | 1000/5 | 1500/5 | 2000/5 |
|---|---|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 5 | 0,36 | 0,18 | 0,12 | 0,09 | 0,06 | 0,05 | 0,04 | 0,02 | 0,02 |
| 7,5 | 0,54 | 0,27 | 0,18 | 0,14 | 0,09 | 0,07 | 0,05 | 0,04 | 0,03 |
| 10 | 0,72 | 0,36 | 0,24 | 0,18 | 0,12 | 0,09 | 0,07 | 0,05 | 0,04 |
| 12,5 | 0,90 | 0,45 | 0,30 | 0,23 | 0,15 | 0,11 | 0,09 | 0,06 | 0,05 |
| 15 | 1,08 | 0,54 | 0,36 | 0,27 | 0,18 | 0,14 | 0,11 | 0,07 | 0,05 |
| 20 | 1,44 | 0,72 | 0,48 | 0,36 | 0,24 | 0,18 | 0,14 | 0,10 | 0,07 |
| 25 | 1,80 | 0,90 | 0,60 | 0,45 | 0,30 | 0,23 | 0,18 | 0,12 | 0,09 |
| 30 | 2,17 | 1,08 | 0,72 | 0,54 | 0,36 | 0,27 | 0,22 | 0,14 | 0,11 |
| 50 | 3,61 | 1,80 | 1,20 | 0,90 | 0,60 | 0,45 | 0,36 | 0,24 | 0,18 |
Değerin 0,10’un altında kalması akım trafosunun gereğinden büyük seçildiğini, 1,00’in üzerine çıkması ise en küçük kademenin gereğinden büyük olduğunu gösterir. Her iki durumda da kompanzasyon tasarımı gözden geçirilmelidir.
C/k Ayarı Adım Adım
- En küçük kademeyi belirleyin. Panodaki en küçük kondansatör grubunun gücünü kVAr cinsinden not edin.
- Akım trafosu oranını okuyun. Etiketteki primer akımı sekonder akıma bölerek k değerini bulun.
- Formülü uygulayın. C/k değerini hesaplayın veya yukarıdaki tablodan okuyun.
- Bağlantıyı doğrulayın. Akım trafosunun tüm tesis yükünü gördüğünden, P1-P2 yönünün ve S1-S2 uçlarının doğru olduğundan emin olun.
- Değeri röleye girin. Rölenin C/k parametresine hesaplanan değeri yazın; otomatik öğrenme varsa sonucu hesapla karşılaştırın.
- Davranışı gözlemleyin. Kademelerin salınım yapmadan devreye girip çıktığını ve güç katsayısının hedef değerde kaldığını kontrol edin.
Doğru C/k değeri, doğru montajla anlam kazanır.
Akım trafosu ana iletken üzerine, P1–P2 yönü yükü besleyecek şekilde geçirilir; sekonder uçlar S1 ve S2 klemenslerinden röle ölçü devresine taşınır.
Sekonder devrenin yük altında açık kalması akım trafosunda tehlikeli seviyede gerilim oluşmasına yol açar. Bu nedenle ölçü devresine müdahale edilmeden önce sekonder uçlar kısa devre edilir.
Trafo oranı etiketten okunarak kaydedilir; C/k hesabı bu orana ve kompanzasyon kademesinin gücüne göre yapılır.
Sekonder kablolar kısa ve doğrudan çekilir; ölçü devresi güç kablolarıyla aynı kanaldan gitmek zorundaysa araya mesafe bırakılır, aksi hâlde ölçüm üzerinde parazit etkisi görülür.
Sık Yapılan Hatalar
- Akım trafosunun kompanzasyon panosunun akımını görmeyecek bir noktaya takılması.
- P1-P2 yönünün ters bağlanması ve rölenin yükü üretim gibi algılaması.
- Akım trafosu sekonderinin yük altında açık bırakılması; tehlikeli yüksek gerilim oluşur.
- Kademe güçleri değiştirildiği hâlde C/k değerinin güncellenmemesi.
- Sekonderi 1 A olan trafolarda k değerinin 5 A kabulüyle hesaplanması.
- Harmonik yükü yüksek tesislerde reaktörsüz kondansatör kullanılması ve ölçümün bozulması.
Kompanzasyon panonuz doğru çalışıyor mu?
Yanlış C/k ayarı; kontaktör ve kondansatör ömrünü kısaltır, reaktif ceza riskini artırır. Devpan, kompanzasyon panolarınızın akım trafosu seçimini, kademe planını ve röle parametrelerini saha ölçümleriyle birlikte doğrular.
- Formül: C/k = (Q × 1000) / (√3 × U × k)
- Q: En küçük kondansatör kademesinin gücü (kVAr)
- U: Şebeke fazlar arası gerilimi (genellikle 400 V)
- k: Akım trafosu oranı (örn. 400/5 için k = 80)
- Tipik aralık: 0,10 – 1,00 A arası değerler sağlıklı çalışma bölgesidir
- Örnek: 12,5 kVAr kademe, 400 V, 400/5 akım trafosu → C/k ≈ 0,23
Akım Trafosu C/k Ayarı Hakkında Sık Sorulan Sorular
C/k ayarı nedir?
C/k ayarı, reaktif güç kontrol rölesinin devreye alma ve çıkarma hassasiyetini belirleyen eşik değerdir. En küçük kompanzasyon kademesinin akım trafosu sekonderine yansıyan akımını ifade eder ve rölenin gereksiz açma-kapama yapmasını önler.
C/k değeri nasıl hesaplanır?
C/k = (Q × 1000) / (√3 × U × k) formülü kullanılır. Burada Q en küçük kademenin gücü (kVAr), U şebeke gerilimi (V), k ise akım trafosu dönüştürme oranıdır. Örneğin 12,5 kVAr kademe, 400 V ve 400/5 akım trafosu için C/k ≈ 0,23 çıkar.
Akım trafosu oranı k nasıl bulunur?
Akım trafosunun primer akımı sekonder akımına bölünür. 400/5 bir akım trafosunda k = 400 / 5 = 80 olur. Sekonderi 1 A olan trafolarda bölen 1 alınır.
C/k çok düşük ayarlanırsa ne olur?
Röle çok küçük reaktif değişimleri bile algılar ve kademeleri sürekli devreye alıp çıkarır. Bu salınım, kontaktör ve kondansatör ömrünü kısaltır, ısınmaya ve arızaya yol açar.
C/k çok yüksek ayarlanırsa ne olur?
Röle gerekli olduğu hâlde kademe devreye almaz. Tesis eksik kompanze kalır, güç katsayısı düşer ve reaktif enerji cezası riski doğar.
Akım trafosu nereye takılmalıdır?
Akım trafosu, kompanzasyon panosu dâhil tüm tesis yükünü görecek şekilde ana giriş üzerine takılmalıdır. Kondansatör grubunun akımını görmeyen bir konum, rölenin yanlış ölçüm yapmasına neden olur.
P1-P2 yönü ve S1-S2 bağlantısı neden önemlidir?
Akım trafosunun primer yönü (P1-P2) ve sekonder uçlarının (S1-S2) doğru bağlanması, rölenin akımın yönünü ve faz ilişkisini doğru algılaması için şarttır. Ters bağlantı, rölenin yükü üretim gibi görmesine yol açar.
Akım trafosunun sekonderi neden asla açık bırakılmamalıdır?
Primerinden akım geçerken sekonderi açık bırakılan akım trafosunda çok yüksek gerilim oluşur. Bu durum hem personel için tehlikelidir hem de trafonun yalıtımına kalıcı zarar verir. Devre dışı bırakılacaksa sekonder uçları kısa devre edilmelidir.
Modern röleler C/k ayarını otomatik yapabilir mi?
Evet. Güncel reaktif güç kontrol röleleri, kademeleri sırayla deneyerek C/k değerini ve akım trafosu yönünü otomatik öğrenebilir. Yine de ilk devreye almada değerin hesapla doğrulanması önerilir.
İlgili Teknik Bilgiler
- Bakır Akım Taşıma Kapasiteleri – Bakır bara tabloları ve düzeltme katsayıları
- Kablo Taşıma Kapasiteleri – YVV (NYY) TS 212 akım tabloları
- Formlama – IEC 61439 form tipleri
- IP Koruma Sınıfı – Muhafaza koruma dereceleri
- DevComp – Reaktif güç kompanzasyon panoları
- Otomasyon & SCADA – Enerji izleme ve ölçüm çözümleri